Tôi từng nghĩ mình đã nhìn thấy tất cả… Một cú sập ICO năm 2017, một mùa hè DeFi làm rung chuyển triết lý “không cần tin tưởng”, rồi đến bear market 2022 khi tôi phải ghi chép lại 200 trang nhật ký để đối diện với sự lý tưởng hóa của bản thân. Nhưng chưa bao giờ tôi thấy một thứ gì đó vừa trần trụi vừa tinh vi như câu chuyện “9500 tỷ đô la” này.
Mới đây, một tin tức vắn tắt xuất hiện trên các kênh Telegram — chỉ vỏn vẹn hai dòng: “Cổ phiếu ngành chip toàn cầu đồng loạt giảm mạnh. Một đơn hàng trị giá 9500 tỷ đô la được ghi nhận.” Không tên công ty, không nguồn dữ liệu, không bối cảnh. Nhưng chỉ trong vòng 3 giờ, giá Bitcoin giảm 2%, và một số altcoin liên quan đến AI mất tới 7%.
— Root: Bài học từ ICO và triết lý “niềm tin có điều kiện”
Tôi nhìn vào màn hình, và thấy lại bóng dáng của chính mình năm 23 tuổi, khi tôi tin rằng TheDAO 2.0 sẽ thay đổi thế giới chỉ vì whitepaper của họ nghe có vẻ triết lý. Khi đó, tôi không hề đặt ra ba câu hỏi: Dữ liệu này đến từ đâu? Ai hưởng lợi từ sự hoảng loạn này? Và liệu con số 9500 tỷ có nằm trong bất kỳ khung logic nào của thị trường bán dẫn toàn cầu?
Context mà tôi cần kể cho bạn ở đây không phải về chip, mà về cấu trúc của sự hoảng loạn. Trong một thị trường mà thông tin di chuyển nhanh hơn cả thanh khoản, một con số hoành tráng có thể kích hoạt phản ứng dây chuyền. Nhưng điều làm tôi băn khoăn hơn cả là cách mà cả cộng đồng crypto lẫn tài chính truyền thống đều vội vã tin vào một con số không có thực. Năm 2024, khi ETF Bitcoin được chấp thuận, tôi đã tham gia một buổi tọa đàm về “sự chấp nhận hay phản bội”. Ở đó, tôi học được rằng: niềm tin là thứ đắt giá nhất, và cũng là thứ dễ bị thao túng nhất.
Core insight của bài viết này nằm ở chỗ: con số 9500 tỷ đô la — gần gấp đôi doanh thu toàn ngành bán dẫn toàn cầu mỗi năm — là một tín hiệu nhiễu hoàn hảo. Nó quá lớn để có thể bỏ qua, nhưng cũng quá vô lý để kiểm chứng. Tôi đã từng chứng kiến những điều tương tự trong crypto: một tweet của nhân vật có ảnh hưởng có thể làm sập một giao thức DeFi, một tin đồn về “cá voi mua 100 nghìn BTC” có thể đẩy giá lên 10%. Nhưng khác biệt ở đây là: không có bất kỳ mã nguồn nào, không có hợp đồng thông minh nào để audit. Đây là tin tức kiểu “người bạn của bạn bảo rằng...” — thứ mà tôi gọi là “FUD thuần khiết”.
Dựa trên kinh nghiệm audit các giao thức DeFi của tôi, tôi nhận ra rằng mọi con số đều cần được đặt trong một khung tham chiếu. Nếu ai đó nói với bạn rằng Uniswap có TVL 1 tỷ đô la, bạn có thể kiểm tra trên Etherscan. Nếu ai đó nói rằng một dự án đã huy động 50 triệu từ VC, bạn có thể xác minh qua các bài viết chính thức. Nhưng với con số 9500 tỷ kia, không có khung tham chiếu nào tồn tại. Nó giống như một ngôi đền phi tập trung mà không có ai thờ phụng — đẹp đẽ trên lý thuyết, nhưng rỗng tuếch trong thực tế.
Contrarian angle mà tôi muốn đưa ra ở đây là: chúng ta thường nghĩ rằng việc tin vào một tin tức sai lầm là do thiếu kiến thức. Nhưng tôi cho rằng, trong nhiều trường hợp, đó là do chúng ta muốn tin. Tôi nhớ lại năm 2021, khi tôi và 12 nghệ sĩ ở Berlin phát hành bộ NFT “Sự cô đơn trong thời đại số”. Chúng tôi đã bán được 15 ETH, nhưng thay vì giữ lại lợi nhuận, tôi dùng 10 ETH tổ chức workshop miễn phí. Có người nói tôi ngây thơ. Nhưng sự thật là: tôi muốn tin rằng nghệ thuật có thể kết nối con người, giống như nhiều người muốn tin rằng 9500 tỷ đô la là thật để biện minh cho sự lạc quan của họ về thị trường chip.
Câu chuyện này dạy tôi một điều: trong thị trường giảm, sống sót quan trọng hơn lợi nhuận. Và một trong những cách sống sót tốt nhất là xây dựng một lớp lọc thông tin. Hãy đặt ra ba câu hỏi trước khi tin vào bất kỳ con số nào: (1) Nguồn gốc của con số này là gì? (2) Ai được lợi khi tôi tin vào nó? (3) Nó có nằm trong phạm vi hợp lý của một ngành công nghiệp cụ thể không?
Takeaway của tôi hôm nay, sau 16 năm quan sát ngành, không phải là một kết luận, mà là một câu hỏi retorical: Liệu chúng ta có đang giao dịch trong một thị trường, hay đang giao dịch trong những câu chuyện do chính chúng ta tạo ra? Và nếu là câu chuyện, thì liệu chúng ta có đủ can đảm để viết nên một câu chuyện dựa trên sự thật, thay vì dựa trên ảo ảnh?
Tôi không có câu trả lời. Nhưng tôi biết rằng, những người sống sót qua bear market 2022 đều là những người biết đặt câu hỏi. Và tôi hy vọng rằng, bài viết này sẽ giúp bạn ít nhất một lần dừng lại trước khi nhấn nút “buy” trong cơn hoảng loạn tiếp theo.
— Root: Bài học từ ICO và triết lý “niềm tin có điều kiện”