Trong khi cả thị trường đang phấn khích với câu chuyện triệu người dùng và Mainnet của zkSync, tôi nhìn vào dashboard của Ethos (một ZK Rollup nhỏ) và thấy một sự thật phản trực giác: các operator của họ đang mất tiền mỗi ngày. Chi phí để tạo một bằng chứng hợp lệ (proof) trên Ethereum đang ngốn hết doanh thu phí gas. Đây không phải là một vấn đề của tương lai. Đây là vấn đề của ngay bây giờ.
Hãy quay lại với lời hứa cơ bản nhất của Rollup. Về mặt kỹ thuật, một ZK Rollup được cho là sẽ thừa hưởng tính bảo mật của Ethereum bằng cách đăng các bằng chứng hợp lệ lên L1. Lợi thế lớn nhất của nó so với Optimistic Rollup là thời gian rút tiền gần như ngay lập tức. Nhưng cái giá phải trả cho sự tức thì này là chi phí tính toán để tạo ra bằng chứng. Mỗi lần submit một batch giao dịch, sequencer phải trả phí gas cho việc gọi hợp đồng verifyProof(). Tưởng tượng bạn làm bánh, mỗi lần nướng một mẻ bánh bạn phải trả tiền để thuê một phòng thí nghiệm kiểm tra chất lượng bột. Nếu giá bánh không đủ cao, bạn sẽ phá sản.
Tôi đã audit hợp đồng thông minh cho giao thức M-Pesa Bridge năm 2020, và tôi biết rõ sự khác biệt giữa một mô hình toán học đẹp trên giấy và sự vận hành trong thực tế. Vấn đề nằm ở chỗ: chi phí tạo bằng chứng ZK (proving cost) không giảm tuyến tính với số lượng giao dịch trong batch. Bạn có thể gom 100 giao dịch vào một batch, nhưng chi phí để tạo proof cho batch đó không chỉ bằng 100 lần chi phí cho một giao dịch; nó cao hơn nhiều do tính toán phức tạp của các phép toán elliptic curve. Trong một thị trường giảm, khi khối lượng giao dịch giảm 50% và phí gas L2 giảm theo, các operator vẫn phải trả chi phí nearly cố định cho việc tạo proof.
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, tôi thấy các đội ngũ ZK thường đánh giá thấp chi phí này. Họ lập trình trên các máy tính mạnh với GPU, và nghĩ rằng mọi thứ sẽ ổn. Họ bỏ qua chi phí điện năng và bảo trì phần cứng. Họ cũng bỏ qua chi phí cơ hội: nếu bạn là một operator, bạn có thể đang stake ETH để kiếm lợi nhuận thay vì chạy một node ZK đang thua lỗ. Đây là lý do tại sao cấu trúc kinh tế của ZK Rollup hiện tại là không bền vững nếu không có sự trợ cấp từ token hoặc phí giao dịch rất cao.
Và đây là góc nhìn nghịch lý: Khi thị trường tăng, mọi người ồ ạt vào mạng, phí gas đắt đỏ, và các operator có lãi. Nhưng chính trong giai đoạn đó, họ ít có động lực để tối ưu hóa chi phí. Họ kiếm tiền dễ dàng. Khi thị trường giảm, khối lượng giao dịch sụt giảm, doanh thu giảm, nhưng chi phí cố định vẫn còn đó. Lúc này, họ mới bắt đầu hoảng loạn. Tôi đã thấy điều này xảy ra với một số dự án ZK Rollup Layer 2 vào cuối năm 2022. Họ phải tạm dừng sequencer của mình vì không đủ tiền trả phí gas để submit proof. Người dùng bị kẹt tiền trong đó. Niềm tin bị phá vỡ.
Thị trường tăng đang che giấu lỗi kỹ thuật này. Các dự án đang huy động hàng trăm triệu đô la dựa trên câu chuyện về khả năng mở rộng, nhưng họ đang né tránh câu hỏi về tính kinh tế của chính hoạt động của mình. Đầu cơ không phải là cách mạng. Nếu không có một cơ chế kinh tế mạnh mẽ cho các operator, ZK Rollup sẽ chỉ là một giấc mơ đẹp. Mất tiền còn hơn mất niềm tin. Và tôi đang thấy niềm tin vào công nghệ này đang bị bào mòn bởi những con số thua lỗ hàng ngày.
Vì vậy, lần tới khi bạn thấy một dự án ZK Rollup khoe khoang về TVL hay số giao dịch, hãy hỏi họ: 'Chi phí tạo proof của anh là bao nhiêu? Anh có đang kiếm tiền không?' Câu trả lời sẽ cho bạn biết tương lai thực sự của dự án đó. Liệu chúng ta có đang chạy theo một ảo tưởng kỹ thuật mà quên mất rằng công nghệ phải tự nuôi sống chính nó?